تنبلی چشم یا آمبلیوپی وضعیتی است که در آن بینایی یک چشم، یا به ندرت هر دو چشم، به سطح طبیعی نمی رسد؛ در حالی که ساختار خود چشم سالم است. مشکل در مسیر رشد بینایی است: مغز در سال های نخست زندگی یاد می گیرد تصویر هر چشم را پردازش کند و اگر تصویر یک چشم پیوسته مبهم یا نادیده گرفته شود، این یادگیری ناقص می ماند.
چرا اتفاق می افتد؟
- عیب انکساری اصلاح نشده، به ویژه وقتی اختلاف نمره دو چشم زیاد باشد
- انحراف چشم، که باعث سرکوب تصویر یک چشم می شود
- هر چیزی که مسیر نور را سد کند: آب مروارید مادرزادی، افتادگی شدید پلک، کدورت قرنیه
دسته اول شایع ترین و در عین حال پنهان ترین است: کودکی که یک چشم او خوب می بیند، با همان یک چشم زندگی می کند و هیچ شکایتی ندارد. خانواده هم متوجه نمی شود، چون کودک در راه رفتن، بازی و مدرسه مشکلی نشان نمی دهد.
نشانه هایی که باید جدی گرفت
- انحراف چشم، حتی متناوب
- کج کردن یا چرخاندن سر برای نگاه کردن
- نزدیک کردن بیش از حد کتاب یا صفحه نمایش به صورت
- بستن یا چشمک زدن مکرر یک چشم در نور
- افتادگی پلک یا سفیدی در مردمک در عکس ها
- عملکرد ضعیف در فعالیت هایی که به دید دقیق نیاز دارند
نبود این نشانه ها تنبلی چشم را رد نمی کند. به همین دلیل غربالگری بینایی کودکان توصیه می شود، حتی وقتی همه چیز طبیعی به نظر می رسد.
چه زمانی باید غربالگری شود؟
معاینه چشم کودک در ماه های نخست زندگی، و سپس در سنین پیش از دبستان، بخشی از مراقبت معمول است. کودکانی که سابقه خانوادگی تنبلی چشم، انحراف چشم یا نمره بالای چشم دارند، و نوزادان نارس، در گروه خطر بالاتر قرار می گیرند و باید زودتر و منظم تر بررسی شوند.
تشخیص چگونه انجام می شود؟
با اندازه گیری دید هر چشم به روش مناسب سن کودک، اندازه گیری نمره پس از چکاندن قطره گشادکننده مردمک، بررسی راستای چشم ها و معاینه ته چشم. قطره مهم است چون در کودکان توان تطابق چشم زیاد است و بدون آن، دوربینی پنهان دیده نمی شود.
درمان چگونه است؟
درمان دو بخش دارد و هر دو لازم اند. نخست، برداشتن علت: اصلاح نمره با عینک، جراحی آب مروارید مادرزادی یا افتادگی پلک، و اصلاح انحراف در صورت نیاز.
دوم، تشویق مغز به استفاده از چشم ضعیف: بستن چشم قوی تر با پچ برای ساعت های مشخصی از روز، یا استفاده از قطره ای که دید چشم قوی تر را موقتا محو می کند. مدت و برنامه آن را پزشک بر اساس سن و شدت تعیین می کند و تغییر خودسرانه آن نتیجه را خراب می کند.
نکته ای که خانواده ها باید بدانند: عینک به تنهایی گاهی کافی است، و درمان با پچ همیشه لازم نیست. در مقابل، کنار گذاشتن زودهنگام درمان می تواند به بازگشت تنبلی بینجامد، بنابراین پیگیری تا پایان دوره ادامه دارد.
چرا سن اهمیت دارد؟
مسیرهای بینایی در مغز تا حدود هشت سالگی انعطاف پذیرند و پس از آن این انعطاف کم می شود. درمان در سنین پایین تر نتیجه بهتر و سریع تری دارد. این به معنای بی فایده بودن درمان در سنین بالاتر نیست، اما زمان لازم بیشتر و نتیجه معمولا محدودتر است.
چه زمانی باید فورا مراجعه کرد؟
- سفیدی یا بازتاب سفید در مردمک کودک، در عکس یا در نور
- انحراف ناگهانی چشم
- افتادگی ناگهانی پلک
- قرمزی و اشک ریزش همراه با حساسیت شدید به نور در نوزاد
بازتاب سفید مردمک هیچ گاه طبیعی نیست و باید فوری بررسی شود. اورژانس چشم بیمارستان شبانه روزی است.
نقش خانواده در درمان
بیشترین بخش درمان در خانه انجام می شود. پوشیدن مرتب عینک، استفاده منظم از پچ در ساعت های تعیین شده و حضور در ویزیت های پیگیری، سه عاملی هستند که نتیجه را می سازند. مقاومت کودک در برابر پچ طبیعی است؛ برنامه ثابت روزانه، همراه کردن آن با فعالیت های جذاب و توضیح ساده برای کودک، همکاری را بیشتر می کند.
در نور البرز چه مسیری طی می شود؟
ارزیابی شامل سنجش دید متناسب با سن، اندازه گیری نمره با قطره و بررسی راستای چشم ها و ته چشم است. خدمات مرتبط در بخش چشم کودک و صفحه استرابیسم و چشم پزشکی کودکان آمده است.
تنبلی چشم در بزرگسالی
تا سال ها تصور می شد پس از پایان دوره رشد بینایی هیچ کاری نمی توان کرد. امروز می دانیم بهبود محدودی در سنین بالاتر هم ممکن است، اما نتیجه آن با درمان در کودکی قابل مقایسه نیست. آنچه در بزرگسالی اهمیت بیشتری دارد، محافظت از چشم سالم است: استفاده از عینک محافظ در کارهای پرخطر و معاینه دوره ای، چون فرد با یک چشم کارآمد زندگی می کند.
عینک را کودک نمی پذیرد، چه کنیم؟
مقاومت در روزهای نخست طبیعی است. چند کار کمک می کند: انتخاب فریم سبک و متناسب با صورت کودک، شروع با مدت های کوتاه در فعالیت های مورد علاقه، ثابت نگه داشتن برنامه روزانه، و پرهیز از تبدیل کردن عینک به موضوع دعوا. اگر عینک درست تنظیم نشده باشد یا نمره آن مناسب نباشد، کودک به درستی آن را پس می زند؛ بنابراین پیش از هر چیز تنظیم فریم و صحت نمره بررسی می شود.
تنبلی چشم و مدرسه
کودکی که یک چشم ضعیف دارد، ممکن است در خواندن خسته شود، در ورزش هایی که به درک عمق نیاز دارند عقب بماند و در تخته خوانی مشکل داشته باشد، بدون آنکه علت را بداند. اگر معلم یا خانواده چنین الگویی می بینند، معاینه بینایی گام نخست است. غربالگری مدرسه مفید است اما جای معاینه کامل با قطره گشادکننده را نمی گیرد.
قدم بعدی
اگر کودک شما هنوز معاینه چشم نشده یا در گروه خطر است، نوبت بگیرید: برنامه پزشکان و نوبت دهی. مطلب انحراف چشم مسیر مرتبط را توضیح می دهد.