معاینه چشم نوزاد و کودک: چه زمانی و چه چیزی بررسی می شود

چشم کودک از تولد تا حدود هشت سالگی در حال رشد است و بسیاری از مشکلات آن، مانند تنبلی چشم یا عیب انکساری زیاد، فقط با معاینه پیدا می شوند، چون کودک از دید خود شکایت نمی کند. معاینه در نوزادی، در یک تا سه سالگی و پیش از مدرسه، بیشتر این مشکلات را زمانی می یابد که هنوز به خوبی درمان پذیرند.

چرا معاینه چشم در سال های اول این قدر مهم است؟

مغز کودک در سال های اول یاد می گیرد تصویرهای دو چشم را ببیند و با هم ترکیب کند. اگر یک چشم در این دوره تصویر واضحی به مغز نفرستد، مثلا به دلیل نمره بالا، انحراف یا کدورت عدسی، مغز آن چشم را نادیده می گیرد و تنبلی چشم ایجاد می شود. هر چه این مشکل دیرتر پیدا شود، درمان آن دشوارتر و نتیجه ضعیف تر است.

در هر سن چه چیزی بررسی می شود؟

راهنمای معاینه چشم کودکان آکادمی چشم پزشکی آمریکا این برنامه را توصیه می کند:

کودکانی که عوامل خطر دارند، مانند نارس بودن، سابقه خانوادگی تنبلی چشم، انحراف یا آب مروارید مادرزادی، یا تاخیر رشد، باید از ابتدا توسط چشم پزشک معاینه شوند، نه فقط غربالگری.

چه زمانی باید همین امروز مراجعه کرد؟

• بازتاب سفید در مردمک به جای قرمزی معمول، به ویژه در عکس های با فلاش
• بزرگ به نظر رسیدن یک یا هر دو چشم همراه با اشک ریزش و حساسیت شدید به نور
• کدری قرنیه یا مردمک در نوزاد
• انحراف تازه و ناگهانی چشم
• ضربه به چشم یا قرمزی و تورم شدید پلک همراه با تب

بازتاب سفید مردمک می تواند نشانه آب مروارید مادرزادی یا تومور داخل چشم باشد و بزرگ شدن چشم با اشک ریزش می تواند گلوکوم مادرزادی باشد؛ هر دو فوری اند. اورژانس چشم بیمارستان شبانه روزی است و فهرست کامل نشانه های فوری در مطلب علائم اورژانس چشم آمده است.

والدین در خانه به چه نشانه هایی توجه کنند؟

این نشانه ها فوری نیستند، اما دلیل خوبی برای نوبت معاینه در هفته های آینده اند:

• نوزادی که تا حدود سه ماهگی صورت شما یا اسباب بازی را با چشم دنبال نمی کند
• کج کردن سر یا بستن یک چشم هنگام نگاه کردن
• نزدیک نشستن به تلویزیون یا نزدیک گرفتن کتاب
• تنگ کردن چشم ها برای دیدن دور
• مالیدن مکرر چشم ها یا شکایت از سردرد پس از مدرسه
• انحراف چشمی که گاهی دیده می شود، به ویژه هنگام خستگی

غربالگری با دستگاه چیست؟

کودکی که هنوز حرف یا تصویر را نمی شناسد، با دستگاه هایی غربالگری می شود که از فاصله با نور چشم را بررسی می کنند و نمره تقریبی و هم راستایی دو چشم را نشان می دهند. گزارش ارزیابی فناوری آکادمی چشم پزشکی آمریکا در سال ۲۰۲۵ نتیجه گرفت شواهد از استفاده از این دستگاه ها برای یافتن تنبلی چشم و عوامل خطر آن پشتیبانی می کند، هرچند دقت دستگاه ها با هم تفاوت دارد. غربالگری جای معاینه کامل را نمی گیرد: کودکی که در غربالگری مشکوک است باید معاینه کامل شود.

آب مروارید مادرزادی چرا فوریت دارد؟

کدورت عدسی در نوزاد جلوی رسیدن تصویر به شبکیه را می گیرد و در همان هفته های حساس اول، تنبلی عمیق ایجاد می کند. بررسی پیامدهای درمان در چند دهه که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد نشان داد نتیجه بینایی در آب مروارید مادرزادی یک طرفه هنوز ناامیدکننده است، ادامه بستن چشم و لنز تماسی برای خانواده ها سنگین است و این کودکان در دهه اول زندگی به چند جراحی دیگر نیاز پیدا می کنند. پیام آن برای والدین روشن است: بازتاب سفید یا کدری مردمک را هرگز به تعویق نیندازید.

نوزاد نارس چه معاینه ای لازم دارد؟

نوزادانی که زودتر از موعد یا با وزن کم به دنیا می آیند، در معرض رتینوپاتی نوزادان نارس هستند؛ بیماری عروق شبکیه که بدون علامت پیش می رود. این نوزادان باید طبق برنامه ای که بخش مراقبت ویژه نوزادان تعیین می کند، توسط چشم پزشک معاینه شوند. متاآنالیز سال ۲۰۲۶ نشان داد عکس برداری از شبکیه و بررسی از راه دور، به ویژه در مناطق کم برخوردار، می تواند گزینه ای برای غربالگری باشد، به شرط آموزش مناسب عکاس ها و ارزیاب ها. اگر فرزندتان نارس به دنیا آمده و برنامه معاینه چشم به شما داده نشده، آن را از پزشک نوزاد بخواهید.

اشک ریزش و ترشح چشم نوزاد چه معنایی دارد؟

اشک ریزش مداوم در نوزاد اغلب به دلیل بسته بودن مجرای اشکی است و در بیشتر نوزادان تا یک سالگی خودبه خود باز می شود. یک کارآزمایی تصادفی در سال ۲۰۲۶ نشان داد در نوزادان زیر یک سال، ماساژ استاندارد کیسه اشکی به مدت سه ماه از نظر اثر کمتر از باز کردن مجرا با پروب نبود. روش درست ماساژ را پزشک آموزش می دهد. توضیح کامل در مطلب انسداد مجرای اشکی آمده است. اشک ریزش همراه با بزرگی چشم و ترس از نور، استثناست و فوری است.

آیا سبک زندگی مادر در بارداری بر چشم کودک اثر دارد؟

مطالعه ای در سال ۲۰۲۶ نشان داد سیگار کشیدن مادر در بارداری، به ویژه در سه ماه اول، با خطر بیشتر چند بیماری چشمی در کودکی همراه است. ترک سیگار پیش از بارداری یا در ابتدای آن، به چشم کودک هم کمک می کند.

پژوهش های تازه چه می گویند؟

• غربالگری با دستگاه برای یافتن تنبلی چشم و عوامل خطر آن در کودکان خردسال پشتوانه علمی دارد (آکادمی چشم پزشکی آمریکا، ۲۰۲۵).
• ماساژ کیسه اشکی در نوزادان زیر یک سال جایگزین قابل قبول باز کردن مجرا با پروب است (کارآزمایی تصادفی ۲۰۲۶).
• آب مروارید مادرزادی یک طرفه هنوز پیامد بینایی دشواری دارد؛ تشخیص زود حیاتی است (۲۰۲۶).

مقاله های علمی تازه درباره چشم پزشکی کودکان در کتابخانه علمی بیمارستان نمایه شده اند.

در بیمارستان چشم پزشکی نور البرز در کرج چه مسیری طی می شود؟

معاینه کودک در کلینیک چشم پزشکی کودکان و استرابیسم، با همکاری اپتومتریست ها و چشم پزشکان اطفال انجام می شود: اندازه گیری نمره، بررسی هم راستایی چشم ها و معاینه ته چشم در صورت نیاز. راهنمای والدین، نشانه های هشدار در هر سن و مسیر مراجعه در صفحه چشم کودک و خدمات این بخش در صفحه چشم پزشکی کودکان و استرابیسم آمده است.

قدم بعدی

اگر فرزندتان تا سه یا چهار سالگی هیچ معاینه چشمی نداشته، از طریق برنامه پزشکان نوبت بگیرید. مطالب تنبلی چشم، انحراف چشم و نزدیک بینی پیشرونده در کودکان هم برای والدین نوشته شده اند.