رتینوپاتی دیابتی: چرا معاینه چشم در دیابت حتی بدون علامت لازم است

رتینوپاتی دیابتی آسیب عروق ریز شبکیه در اثر قند خون بالای طولانی مدت است. ویژگی اصلی آن این است که در مراحل اولیه هیچ علامتی ندارد: دید شما خوب است در حالی که تغییرات در ته چشم شروع شده اند. به همین دلیل معاینه دوره ای ته چشم در دیابت، یک توصیه احتیاطی نیست؛ تنها راه پیدا کردن بیماری در مرحله ای است که درمان ساده تر و موثرتر است.

دیابت با شبکیه چه می کند؟

قند خون بالا دیواره مویرگ های شبکیه را ضعیف می کند. نتیجه آن نشت مایع و خون، بسته شدن بعضی مویرگ ها و در نهایت کمبود اکسیژن در بخشی از شبکیه است. شبکیه در پاسخ به این کمبود، عروق تازه و شکننده می سازد؛ این عروق جدید همان چیزی هستند که خونریزی داخل چشم و کشش روی شبکیه را ایجاد می کنند.

مراحل بیماری

در مرحله غیرتکثیری، تغییرات محدود به خود عروق و نشت آن هاست: ریزآنوریسم ها، خونریزی های نقطه ای و تجمع مایع. در مرحله تکثیری، عروق جدید ساخته می شوند و خطر خونریزی زجاجیه و جداشدگی کششی شبکیه بالا می رود.

جدا از این دو مرحله، عارضه ای وجود دارد که در هر مرحله ممکن است رخ دهد: ادم ماکولا، یعنی تجمع مایع در مرکز شبکیه. این علت شایع افت دید در دیابت است و می تواند حتی در مراحل اولیه دید مرکزی را تار کند.

چه کسانی بیشتر در خطرند؟

• افرادی که سال های بیشتری از ابتلای آن ها به دیابت گذشته است
• قند خون کنترل نشده و نوسان زیاد آن
• فشار خون بالا و چربی خون بالا
• بیماری کلیوی دیابتی
• بارداری در فرد دیابتی، که می تواند سیر بیماری را تندتر کند
• مصرف سیگار

هر چند وقت باید معاینه شد؟

فاصله معاینه ها را پزشک بر اساس نوع دیابت، مدت ابتلا، کنترل قند و یافته های معاینه قبلی تعیین می کند. معاینه ته چشم باید پس از تشخیص دیابت انجام شود و به صورت دوره ای تکرار گردد، حتی وقتی دید کاملا خوب است. زمان بندی دقیق اولین معاینه در دیابت نوع ۱ و ۲ و در بارداری، و اثر نوسان قند بر نمره عینک، در مطلب دیابت و چشم آمده است.

معاینه شامل چه چیزی است؟

معاینه ته چشم با مردمک گشاد شده، و در صورت نیاز تصویربرداری: OCT برای اندازه گیری ادم ماکولا و آنژیوگرافی برای دیدن نشت و نواحی بدون خون رسانی. این تصاویر تصمیم درمانی را می سازند و در پیگیری ها با هم مقایسه می شوند.

درمان چه گزینه هایی دارد؟

پایه همه چیز کنترل قند خون، فشار خون و چربی است؛ بدون آن، هر درمان چشمی موقتی خواهد بود. در کنار آن، سه درمان اصلی وجود دارد: تزریق داخل چشمی دارو برای کاهش نشت و ادم ماکولا، لیزر شبکیه برای نواحی بدون خون رسانی یا نشت موضعی، و جراحی ویترکتومی برای خونریزی زجاجیه ای که جذب نمی شود یا جداشدگی کششی شبکیه.

تزریق ها معمولا در چند نوبت و با فاصله انجام می شوند و هدف آن ها بیشتر حفظ دید موجود است تا بازگرداندن دید از دست رفته. همین نکته، دلیل دیگری برای تشخیص زودهنگام است.

چه زمانی باید فورا مراجعه کرد؟

• افت ناگهانی دید در یک یا هر دو چشم
• دیدن ناگهانی لکه های شناور فراوان یا سایه قرمز، که می تواند نشانه خونریزی داخل چشم باشد
• پرده ای که از کناره میدان دید پیش می آید
• درد چشم همراه با قرمزی و افت دید

اورژانس چشم بیمارستان شبانه روزی است و در این موارد باید همان روز معاینه شوید.

تزریق داخل چشمی چه حسی دارد و پس از آن چه باید کرد؟

تزریق در درمانگاه و با قطره بی حسی انجام می شود و خود آن چند ثانیه طول می کشد. بیشتر بیماران فشار حس می کنند، نه درد. در یکی دو روز بعد، احساس جسم خارجی، قرمزی کوچک روی سفیدی چشم و دیدن لکه های شناور شایع و بی خطر است. اما درد رو به افزایش، قرمزی شدید یا افت دید در روزهای پس از تزریق می تواند نشانه عفونت باشد و مراجعه همان روز را لازم می کند. خطرهای تزریق و یافته های تازه درباره آن ها در مطلب دژنراسیون ماکولا و تزریق داخل چشمی توضیح داده شده است.

آیا دید از دست رفته برمی گردد؟

بستگی به علت دارد. ادم ماکولا اغلب به درمان پاسخ می دهد و بخشی از دید بازمی گردد. آسیبی که به سلول های شبکیه وارد شده باشد برگشت پذیر نیست. این تفاوت، چرایی تاکید بر معاینه منظم را توضیح می دهد: بیماری وقتی بی صداست قابل کنترل تر است.

پژوهش های تازه درباره درمان چه می گویند؟

• OCT پایه درمان ادم ماکولاست: مرور نظام مند راهنماهای بالینی در سال ۲۰۲۵ نشان داد همه راهنماها بر نقش OCT در تشخیص و پیگیری ادم ماکولای دیابتی هم نظرند.
• فاصله تزریق ها می تواند بیشتر شود: نتایج چهار ساله یک کارآزمایی ادامه دار در سال ۲۰۲۶ نشان داد یکی از داروهای تازه تزریقی با رژیمی که فاصله را بر اساس پاسخ چشم تنظیم می کند، بهبود پایدار دید و شبکیه را با تزریق های کمتر حفظ کرد.
• ایمپلنت کورتون داخل چشمی: تحلیل ثانویه یک کارآزمایی تصادفی در سال ۲۰۲۵ نشان داد این ایمپلنت در بیماران با ادم ماکولا ممکن است پیشرفت رتینوپاتی را هم کند کند؛ این یافته از تحلیل ثانویه است و قطعی نیست.
• ویترکتومی یا لیزر در رتینوپاتی شدید غیرتکثیری: یک کارآزمایی تصادفی در سال ۲۰۲۶ تفاوتی در پیشرفت به مرحله تکثیری در یک سال میان جراحی کم تهاجم ویترکتومی و لیزر گسترده شبکیه نشان نداد، اما دید محیطی در گروه جراحی بهتر حفظ شد.
• تزریق پیش از جراحی: متاآنالیز سال ۲۰۲۶ نشان داد تزریق داروی ضد VEGF چند روز پیش از ویترکتومی دیابتی با خونریزی کمتر حین و پس از جراحی و نیاز کمتر به جراحی دوباره همراه است؛ فاصله دقیق آن هنوز مشخص نیست.
• داروی چربی خون: متاآنالیز سال ۲۰۲۶ نشان داد فنوفیبرات در کسانی که رتینوپاتی دارند، پیشرفت بیماری و بروز ادم ماکولا را کم کرد.

انتخاب میان این درمان ها به مرحله بیماری، وجود ادم ماکولا، وضعیت دیگر بیماری ها و امکان پیگیری منظم بستگی دارد. قطع تزریق ها پیش از موعد، شایع و پرهزینه برای دید است؛ اگر نمی توانید برنامه تزریق را ادامه دهید، با پزشک درباره گزینه های با فاصله بیشتر صحبت کنید.

مقاله های علمی تازه درباره رتینوپاتی دیابتی در کتابخانه علمی بیمارستان نمایه شده اند.

در بیمارستان چشم پزشکی نور البرز در کرج چه مسیری طی می شود؟

معاینه ته چشم و در صورت نیاز تصویربرداری شبکیه در واحد پاراکلینیک انجام می شود و برنامه درمان و پیگیری بر اساس یافته ها تعیین می گردد. خدمات مرتبط در بخش شبکیه و زجاجیه آمده است.

قدم بعدی

ارزیابی و درمان این موضوع در بیمارستان چشم پزشکی نور البرز در کرج انجام می شود. مطالب مگس پران و جرقه های نوری و ویترکتومی را هم ببینید. خدمات مرتبط در صفحه شبکیه و ویترکتومی است. برای نوبت از برنامه پزشکان و نوبت دهی استفاده کنید و برای پوشش هزینه به بیمه های طرف قرارداد و تعرفه ها سر بزنید.