دیابت و چشم: هر چند وقت یک بار معاینه، و چه چیزی دست خود شماست

دیابت می تواند سال ها بدون هیچ علامتی به عروق ریز شبکیه آسیب بزند و وقتی دید تغییر می کند، آسیب معمولا پیشرفته است. معاینه منظم ته چشم، کنترل قند، فشار خون و چربی خون، و مراجعه به موقع هنگام تغییر دید، سه کاری است که بینایی را در دیابت حفظ می کند. بیشتر افراد مبتلا به دیابت با همین مراقبت ها دید خوبی نگه می دارند.

دیابت با چشم چه می کند؟

اثر شناخته شده دیابت بر چشم، رتینوپاتی دیابتی است: آسیب عروق ریز شبکیه. اما دیابت فقط شبکیه را درگیر نمی کند:

• ادم ماکولا: تجمع مایع در مرکز شبکیه که دید مرکزی را تار می کند و علت شایع افت دید در دیابت است
• آب مروارید: در افراد دیابتی زودتر و سریع تر پیشرفت می کند
• نوسان دید: تغییر قند خون شکل عدسی چشم را موقتا تغییر می دهد و نمره عینک بالا و پایین می رود
• خشکی چشم و کاهش حس قرنیه

مراحل رتینوپاتی دیابتی و درمان های آن در مطلب رتینوپاتی دیابتی توضیح داده شده است.

هر چند وقت یک بار باید ته چشم را معاینه کرد؟

راهنمای رتینوپاتی دیابتی آکادمی چشم پزشکی آمریکا این زمان بندی را توصیه می کند:

چرا دیابت نوع ۲ هنگام تشخیص؟ چون این نوع دیابت اغلب سال ها پیش از تشخیص وجود داشته و ممکن است آسیب از قبل شروع شده باشد.

معاینه یعنی بررسی ته چشم با قطره گشادکننده مردمک یا عکس برداری از شبکیه؛ اندازه گیری نمره عینک به تنهایی کافی نیست. متاآنالیز سال ۲۰۲۵ نشان داد وقتی غربالگری با کمک هوش مصنوعی انجام می شود و نتیجه همان روز به بیمار داده می شود، بیماران بیشتری برای پیگیری بعدی مراجعه می کنند.

چرا بسیاری معاینه را عقب می اندازند؟

مرور نظام مند سال ۲۰۲۶ نشان داد عوامل اجتماعی و اقتصادی، مانند سطح درآمد، دسترسی به مراکز درمانی و آگاهی، بر اینکه افراد دیابتی معاینه چشم را انجام دهند اثر چشمگیری دارند. دلیل رایج دیگر این است که دید خوب است و فرد فکر می کند مشکلی ندارد. در دیابت، دید خوب یعنی هنوز فرصت پیشگیری هست، نه اینکه چشم سالم است.

چرا نمره عینکم مدام تغییر می کند؟

وقتی قند خون بالا و پایین می رود، مقدار آب داخل عدسی چشم تغییر می کند و شکست نور هم عوض می شود. نتیجه آن تاری دیدی است که چند روز یا چند هفته طول می کشد و با تنظیم قند برطرف می شود. به همین دلیل در روزهایی که قند کنترل نشده یا تازه درمان دیابت شروع یا عوض شده، برای عینک جدید نسخه نگیرید؛ صبر کنید تا قند چند هفته پایدار بماند. اما تاری دیدی که با پایدار شدن قند بهتر نمی شود، معاینه ته چشم لازم دارد.

بارداری در زن دیابتی چه تفاوتی دارد؟

بارداری می تواند رتینوپاتی دیابتی موجود را تشدید کند. راهنمای آکادمی چشم پزشکی آمریکا توصیه می کند زنان مبتلا به دیابت نوع ۱ یا ۲ پیش از بارداری یا در سه ماه اول معاینه چشم شوند و در طول بارداری طبق نظر پزشک پیگیری شوند. این توصیه برای دیابت بارداری، یعنی دیابتی که فقط در بارداری ظاهر شده، معمولا لازم نیست. اگر بارداری را برنامه ریزی می کنید، معاینه چشم را هم جزو آمادگی ها بگذارید.

چه زمانی باید همین امروز مراجعه کرد؟

• افت ناگهانی دید در یک چشم
• بارانی از لکه های تیره یا دیدن تار عنکبوت در میدان دید
• پرده یا سایه ای که بخشی از دید را پوشانده
• درد و قرمزی چشم همراه با تاری دید

این ها می توانند نشانه خونریزی داخل چشم یا جداشدگی شبکیه باشند. اورژانس چشم بیمارستان شبانه روزی است و فهرست کامل نشانه های فوری در مطلب علائم اورژانس چشم آمده است.

چه چیزی دست خود شماست؟

قند خون: کنترل پایدار قند، خطر شروع و پیشرفت آسیب شبکیه را کم می کند. متاآنالیز سال ۲۰۲۵ در دیابت نوع ۱ نشان داد احتمال ادم ماکولا به طول مدت دیابت و میزان کنترل قند وابسته است، هرچند قطعیت شواهد آن پایین است.

فشار خون و چربی خون: هر دو در آسیب عروق ریز شبکیه نقش دارند. متاآنالیز سال ۲۰۲۶ نشان داد داروی کاهنده چربی فنوفیبرات، در کسانی که رتینوپاتی دارند، پیشرفت بیماری و بروز ادم ماکولا را کم کرد؛ اما برای پیشگیری در کسی که هنوز رتینوپاتی ندارد، شواهد قطعی نیست. تصمیم به مصرف آن با پزشک معالج دیابت شماست.

سیگار: ترک آن به عروق همه بدن، از جمله چشم، کمک می کند.

تحلیل داده های یک کارآزمایی بزرگ دیابت که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد نشان داد بروز رتینوپاتی با افت کیفیت زندگی و سلامت عمومی همراه بود؛ پس پیشگیری از آن فقط به حفظ دید مربوط نیست.

داروهای تازه دیابت و کاهش وزن برای چشم خطر دارند؟

داروهای گروه GLP-1 که برای دیابت و کاهش وزن مصرف می شوند، پرسش زیادی درباره چشم ایجاد کرده اند. متاآنالیز شبکه ای سال ۲۰۲۶ روی ده ها کارآزمایی تصادفی، افزایش کلی خطر رتینوپاتی با این داروها نشان نداد، اما اثر در زیرگروه های پرخطر را رد نکرد و پایش چشم را توصیه کرد. اگر رتینوپاتی دارید و قرار است این داروها را شروع کنید، پیش از شروع و در ماه های اول معاینه چشم انجام دهید. جزئیات در مطلب داروهای GLP-1 و چشم آمده است.

اگر دیابت دارم و باید آب مروارید عمل کنم؟

جراحی آب مروارید در افراد دیابتی رایج و مؤثر است، اما شبکیه باید پیش و پس از آن بررسی شود. مطالعه ای در سال ۲۰۲۵ نشان داد جراحی آب مروارید در دیابت نوع ۲ با پیشرفت رتینوپاتی به مرحله تکثیری در سال اول پس از عمل همراه بود. پس معاینه های پیگیری پس از عمل را جدی بگیرید. جزئیات در مطلب آب مروارید در بیماران دیابتی آمده است.

پژوهش های تازه چه می گویند؟

• فنوفیبرات در رتینوپاتی موجود، پیشرفت و ادم ماکولا را کم می کند (متاآنالیز ۲۰۲۶).
• داروهای GLP-1 در کارآزمایی ها خطر کلی رتینوپاتی را بالا نبردند؛ پایش چشم همچنان توصیه می شود (۲۰۲۶).
• غربالگری با هوش مصنوعی و نتیجه فوری، پیگیری بیماران را بیشتر کرد (متاآنالیز ۲۰۲۵).

مقاله های علمی تازه در این زمینه در کتابخانه علمی بیمارستان نمایه شده اند.

در بیمارستان چشم پزشکی نور البرز در کرج چه مسیری طی می شود؟

معاینه ته چشم با مردمک گشاد در درمانگاه شبکیه انجام می شود و در صورت نیاز تصویربرداری OCT و آنژیوگرافی با فلورسین به آن اضافه می گردد. درمان های لیزر شبکیه، تزریق داخل چشمی و ویترکتومی در همین بیمارستان انجام می شوند. جزئیات در صفحه شبکیه، ویترکتومی و درمان رتینوپاتی دیابتی آمده است.

هزینه و بیمه

تعرفه ویزیت و تصویربرداری در صفحه تعرفه ها و بیمه های طرف قرارداد در صفحه بیمه ها آمده است.

قدم بعدی

اگر دیابت دارید و در یک سال گذشته معاینه ته چشم نداشته اید، از طریق برنامه پزشکان نوبت درمانگاه شبکیه را بگیرید.