خشکی چشم: علت ها، تشخیص و درمان قدم به قدم

خشکی چشم یعنی لایه اشک نمی تواند سطح چشم را سالم و مرطوب نگه دارد؛ یا اشک کافی ساخته نمی شود، یا زود تبخیر می شود. نتیجه آن سوزش، احساس شن در چشم و تاری دیدی است که با پلک زدن بهتر می شود. خشکی چشم معمولا مزمن است، اما با درمان پله ای به خوبی کنترل می شود.

خشکی چشم چه علائمی دارد؟

• سوزش، خارش یا احساس جسم خارجی
• قرمزی خفیف که در طول روز بیشتر می شود
• تاری دیدی که با پلک زدن موقتا بهتر می شود
• خستگی چشم هنگام خواندن یا کار با صفحه نمایش
• اشک ریزش؛ چشم خشک گاهی با تولید اشک آبکی و بی کیفیت واکنش نشان می دهد
• ناراحتی با لنز تماسی

شدت علائم همیشه با شدت آسیب سطح چشم یکی نیست. مطالعه ای در سال ۲۰۲۴ روی بیماران سندرم شوگرن نشان داد برخی افراد، به ویژه کسانی که داروهای تنظیم کننده ایمنی مصرف می کنند، با علائم کم آسیب قابل توجهی در سطح چشم دارند و به معاینه منظم نیاز دارند.

چه زمانی باید همین امروز مراجعه کرد؟

• درد واقعی چشم، نه فقط سوزش
• حساسیت شدید به نور
• افت دیدی که با پلک زدن بهتر نمی شود
• قرمزی شدید با ترشح، به ویژه در کسی که لنز تماسی می گذارد

این نشانه ها می توانند زخم یا عفونت قرنیه باشند، نه خشکی ساده؛ راهنمای خشکی چشم آکادمی چشم پزشکی آمریکا هم آن ها را از خشکی چشم جدا می کند. اورژانس چشم بیمارستان شبانه روزی است و فهرست کامل نشانه های فوری در مطلب علائم اورژانس چشم آمده است.

چرا چشم خشک می شود؟

لایه اشک سه جزء دارد: چربی که جلوی تبخیر را می گیرد، آب و مخاطی که اشک را روی چشم پخش می کند. خشکی چشم دو شکل اصلی دارد:

• کمبود اشک: غدد اشکی آب کافی نمی سازند؛ با افزایش سن، در یائسگی و در بیماری هایی مانند شوگرن دیده می شود.
• تبخیر زودهنگام: غدد چربی لبه پلک (غدد میبومین) خوب کار نمی کنند و اشک زود بخار می شود. این شکل شایع تر است.

عوامل دیگری هم خشکی را بدتر می کنند: پلک زدن کمتر هنگام تمرکز روی صفحه نمایش، هوای خشک و باد، لنز تماسی، جراحی های اصلاح دید و برخی داروها. متاآنالیز سال ۲۰۲۶ ارتباط کوچکی میان مصرف استاتین ها، داروهای کاهنده چربی خون، و خشکی چشم نشان داد؛ شواهد آن ضعیف است و دلیلی برای قطع دارو بدون مشورت پزشک نیست. مروری در همان سال یادآوری کرد که قطره های طولانی مدت گلوکوم، به ویژه آن هایی که ماده نگهدارنده دارند، سطح چشم را آسیب می زنند.

خشکی چشم چگونه تشخیص داده می شود؟

چشم پزشک با میکروسکوپ مخصوص معاینه، لایه اشک، لبه پلک و سطح قرنیه را بررسی می کند. چند آزمون ساده هم انجام می شود: مدت پایداری لایه اشک پس از پلک زدن، رنگ آمیزی سطح چشم با قطره رنگی برای دیدن نواحی آسیب دیده، و گاهی اندازه گیری مقدار اشک. اجماع تخصصی در سال ۲۰۲۵ روشی ساده برای درجه بندی شدت خشکی چشم پیشنهاد کرد تا درمان بر اساس شدت انتخاب و پیگیری شود.

در معاینه به دنبال علت ها هم می گردند: التهاب لبه پلک، شوره مژه ها و مشکل در بسته شدن پلک. مطالعه ای در سال ۲۰۲۵ نشان داد رسوب های حلقه ای ته مژه ها در خشکی چشم متوسط تا شدید شایع اند و با قرمزی لبه پلک همراه بودند، هرچند با شدت علائم ارتباطی نداشتند.

درمان خشکی چشم چگونه است؟

درمان پله ای است و از ساده به پیچیده پیش می رود. راهنمای آکادمی چشم پزشکی آمریکا همین رویکرد را توصیه می کند:

قطره های ضدالتهاب: در خشکی چشمی که با اشک مصنوعی کنترل نمی شود، التهاب سطح چشم نقش دارد. تحلیل دو کارآزمایی تصادفی در سال ۲۰۲۴ نشان داد نوعی قطره سیکلوسپورین بدون آب، آسیب سطح قرنیه را در بیش از نیمی از بیماران در دو هفته به طور معنادار بهتر کرد و به خوبی تحمل شد.

نور درمانی (IPL): متاآنالیز سال ۲۰۲۴ نشان داد این روش احتمالا علائم خشکی ناشی از اختلال غدد میبومین را نسبت به درمان نما کاهش می دهد. نویسندگان تاکید کرده اند که در عمل به عنوان درمان کمکی در کنار درمان معمول به کار می رود و فایده افزوده آن هنوز باید روشن تر شود.

آیا خشکی چشم خطرناک است؟

خشکی چشم معمولا بینایی را تهدید نمی کند، اما کیفیت زندگی را پایین می آورد: خواندن، رانندگی در شب و کار با رایانه را دشوار می کند. در خشکی شدید و درمان نشده، سطح قرنیه آسیب می بیند و احتمال عفونت و زخم قرنیه بیشتر می شود. خشکی چشم همچنین پیش از جراحی آب مروارید یا جراحی های اصلاح دید باید درمان شود، چون اندازه گیری های پیش از عمل را نادرست می کند و بهبود پس از عمل را کند.

در خانه چه کاری کمک می کند؟

• هنگام کار با صفحه نمایش، هر چند دقیقه آگاهانه پلک بزنید و به دور نگاه کنید
• صفحه نمایش را کمی پایین تر از سطح چشم قرار دهید
• جریان مستقیم باد کولر یا بخاری را از صورت دور کنید
• در هوای خشک از دستگاه بخور استفاده کنید
• کمپرس گرم و تمیز کردن لبه پلک را روزانه انجام دهید، اگر پزشک توصیه کرده است
• سیگار نکشید و در معرض دود نباشید

پژوهش های تازه چه می گویند؟

• قطره سیکلوسپورین بدون آب در دو کارآزمایی، آسیب سطح قرنیه را زود بهتر کرد (۲۰۲۴).
• نور درمانی احتمالا علائم خشکی ناشی از غدد پلک را کم می کند، اما جای درمان معمول را نمی گیرد (متاآنالیز ۲۰۲۴).
• مصرف استاتین با خشکی چشم ارتباط کوچکی دارد؛ شواهد ضعیف است (متاآنالیز ۲۰۲۶).

مقاله های علمی تازه درباره خشکی چشم در کتابخانه علمی بیمارستان نمایه شده اند.

در بیمارستان چشم پزشکی نور البرز در کرج چه مسیری طی می شود؟

خشکی چشم در درمانگاه قرنیه و سگمان قدامی ارزیابی و درمان می شود: معاینه با اسلیت لمپ، آزمون های لایه اشک و بررسی لبه پلک. داروخانه تخصصی چشم پزشکی بیمارستان قطره های تجویز شده را فراهم می کند. پزشکان این حوزه در صفحه فوق تخصص قرنیه و خدمات قرنیه در صفحه قرنیه و پیوند معرفی شده اند.

هزینه و بیمه

تعرفه ویزیت در صفحه تعرفه ها و بیمه های طرف قرارداد در صفحه بیمه ها آمده است.

قدم بعدی

اگر با اشک مصنوعی بهتر نشده اید یا بیش از چند بار در روز به آن نیاز دارید، از طریق برنامه پزشکان نوبت درمانگاه قرنیه را بگیرید. خشکی پس از جراحی لیزری در مطلب خشکی چشم بعد از لیزیک و التهاب غدد پلک در مطلب شالازیون و گل مژه توضیح داده شده است. اگر به حذف عینک فکر می کنید، خشکی چشم پیش از جراحی اصلاح عیوب انکساری در ارزیابی بررسی و درمان می شود و بر انتخاب روش اثر دارد.